How to digitale kunstkritiek: Een praktische gids

How to digitale kunstkritiek

Introductie

Deze how-to brengt experimenten samen die de afgelopen jaren zijn uitgevoerd op het terrein van digitale kunstkritiek, geïnitieerd door het PublishingLab, lectoraat Netwerkcultuur en het Domein voor Kunstkritiek. De how-to biedt een praktische gids voor de beoefening van kunstkritiek in een toenemend gedigitaliseerde cultuur. In een onderzoekstraject van drie jaar, opgezet in samenwerking met verschillende kunst- en cultuurredacties, stonden digitale technologieën en hun potentie de kunstkritiek te verrijken centraal. Naar aanleiding van expertmeetings, workshops en masterclasses zijn verschillende tools ontwikkeld die vervolgens samen met culturele instellingen in de praktijk zijn getest. In deze how-to zijn de tools en werkwijzen te vinden die het meest gebruiksvriendelijk bleken.

Er komen zes soorten digitale kunstkritiek aan bod:

  1. Longread
  2. Image Map
  3. Videokritiek
  4. Edit This Post
  5. Debat Online
  6. Podcast

Colofon

Redactie: Leonieke van Dipten, Miriam Rasch (Instituut voor Netwerkcultuur) & Sonja van der Valk (Domein voor Kunstkritiek) Design: Lasse van den Bosch Christensen & Marlon Harder, Template

Met dank aan: Marina van den Bergen (ArchiNed), Raymond Franken, Manus Groenen, Wouter Hillaert (rekto:verso), Anna van Leeuwen, Lisa Reinheimer, Daphne Rieken, Nadine Roestenburg, Laurence Scherz, Jorne Vriens & Sophia Zürcher.

Uitgegeven door Publishing Lab en Instituut voor Netwerkcultuur, Hogeschool van Amsterdam en Domein voor Kunstkritiek, met ondersteuning van het Mondriaan Fonds, Letterenfonds, Fonds Podiumkunsten, Moving Futures Festival en Amsterdam Creative Industries Network.

1e editie, Amsterdam, 2016. 2e editie, Amsterdam, 2018.
Contact: Instituut voor Netwerkcultuur Domein voor Kunstkritiek

1. De longform of longread

Introductie

Er bestaat geen duidelijke definitie van longform of longread. Meestal wordt er verwezen naar diepgravende online artikelen met een grote hoeveelheid content, die alle technieken van online schrijven gebruiken. Hier benaderen we longforms als multimedia-essays, waarin een scala aan media de tekst kan verrijken: foto's, video's, animaties, tijdlijnen, biografieën, audioboeken, interviews, infographics, kaarten, interne en externe links etc. Er zijn verschillende open source tools beschikbaar om longforms te produceren en online content te verrijken: longformplatformen, templates voor Wordpress en tijdlijn- en image-annotation-tools. Hieronder en in de zijbalk zijn er enkele geselecteerd die gemakkelijk en zonder al te veel technische kennis toe te passen zijn.

Longformplatformen

De volgende platforms en tools zijn nader onderzocht: Medium, Aesop Story Engine (WordPress template), Creatavist en Exposure.

Voor een overzicht van de bevindingen en verdere aanbevelingen, zie deze blogpost.

Tijdlijn- en image-annotation-tools

In samenwerking met ArchiNed zijn verschillende tijdlijntools onderzocht op bruikbaarheid: Timeline JS, Timeglider, Tiki Toki, Dipity en Timeline Express. Timeline JS is open source, Dippity, Tiki Toki, Timeglider en Timeline Express gebruiken een Freemium model. Annotatietools die zijn getest zijn Thinglink, Annotorious en Cowbird.

Een overzicht van voor- en nadelen, advies en aanbevelingen over de verschillende tools, lees je in deze blogpost.

Vragen die je jezelf moet stellen

  • Welk Content Management Systeem (CMS) gebruik je voor je website?
  • Wil je zelf vanaf het begin een longform ontwikkelen of maak je gebruik van een CMS?
  • Welke bestandstypes moeten ondersteund worden en hoe kunnen die geïmplementeerd worden op jouw website?
  • Welke media ga je gebruiken en met welke tools zijn die te implementeren?

Technische tip

Vergeet bij het kiezen van een tool niet naar het licentiebeleid en het businessmodel te kijken. Zo kan het zijn dat je met het maken van een longform of timeline de rechten op de inhoud volledig afstaat. In geval van gratis tools worden vaak er advertenties toegevoegd aan de timeline of longform.

2. Image-map

Introductie

De image-map is een op HTML gebaseerde coördinatenlijst die op verschillende plekken van een afbeelding hyperlinks kan opnemen. Op deze manier is het mogelijk om meerdere gebieden in een afbeelding interactief en dus klikbaar te maken. Met de hyperlinks is het mogelijk om audio, video, images en linkjes toe te voegen.

In het onderstaande experiment werd een image-map gebruikt om letterlijk 'een kijkje te nemen' in het atelier van een kunstenaar. Hoe zorg je dat de lezer/kijker het gevoel krijgt door een ruimte te bewegen en daar informatie op te halen? Je kunt door het atelier bewegen en op verschillende objecten klikken. In de schermvullende foto zitten pop-ups verwerkt met audio en tekst.

Hier vind je een voorbeeld van de image map.

Technische tips

Overweeg bij het maken van een image map het volgende:

Technische verantwoording

De responsive image-map van het atelier is een alternatief voor de meer traditionele image-map. Er is gezocht naar een format met een moderne uitstraling dat werkt op verschillende platformen. Er is voor gekozen om de traditionele image-map te vervangen door Leaflet; een open source JavaScript-bibliotheek voor interactieve kaarten. Hierdoor wordt de afbeelding minder statisch en krijgt de gebruiker het gevoel te kunnen 'surfen' door een digitale omgeving. Door het gebruik van Leaflet hoef je de foto niet op te delen in stukken, maar kun je 'markers' eraan toevoegen. Door op zo'n marker te klikken opent een pop-up met een speler voor audio.

3. Videokritiek

Introductie

Videokritiek is niets meer en niets minder dan schrijven met beelden. Een videoproductie laat zich makkelijk delen in het digitale domein en vormt een natuurlijke ingang tot kunst en cultuur. Met een simpele smartphone zijn al video’s van prima kwaliteit op te nemen en te bewerken. De tools die nodig zijn om een videorecensie te maken, heb dus je waarschijnlijk al tot je beschikking. In de experimenten hebben we daarnaast gezocht naar de meest gebruiksvriendelijke en goedkope tools, voor zowel het opnemen van beeld als het monteren ervan.

Praktische tips

Tools

Een smartphone kan materiaal in hoge resolutie opnemen. Met iOS is het materiaal op een vrij simpele manier te bewerken met iMovie; voor Android adviseren we VivaVideo.

Ben je op zoek naar meer mogelijkheden, overweeg dan Filmic Pro (iOS en Android), een alternatief voor de ingebouwde camera van een smartphone. Met deze app kun je de belichting en focus van het beeld zelf bepalen. Bovendien weet het programma alles uit de smartphonecamera te halen en slaat het video's niet-gecomprimeerd op waardoor deze meer details en rijkere kleuren bevatten. Voor een kort tutorial, klik hier.

LumaFusion is een van de betere keuzes voor iPhone of iPad. De mogelijkheden van dit programma zijn vergelijkbaar met professionele videobewerkingsprogramma's die op grotere computers draaien. Het voordeel is dat je onderweg snel opnames gereed kunt maken voor publicatie. Het programma heeft uitgebreide mogelijkheden om titels en tekst aan video's toe te voegen, of een voice-over op te nemen. Voor een korte tutorial, klik hier.

4. Edit This Post

Introductie

Edit This Post is een tool voor collaboratief schrijven. Bezoekers van een kunstevenement (van concert tot expositie, van festival tot voorstelling) reflecteren samen en on the spot op wat zij zagen, hoorden en beleefden. Het schrijfproces is in real time door anderen te volgen. De deelnemers hebben genoeg aan hun smartphones, al kunnen er ook laptops of tablets gebruikt worden. Een criticus leidt de sessie als moderator.

Edit This Post heeft drie modi: schrijven, lezen en printen. Er wordt een online tekstbestand aangemaakt waarin de deelnemers, zonder in te loggen, kunnen meeschrijven. Iedereen krijgt automatisch een eigen kleur. Met behulp van een beamer of monitor kan het schrijfproces geprojecteerd worden zodat het ook voor andere aanwezigen te volgen is. In de leesmodus wordt de tekst direct geformatteerd. Vervolgens kan de mooi vormgegeven tekst ook geprint worden en aan de deelnemers meegegeven als souvenir.

Edit This Post kan ingezet worden door organisaties en redacties. Een productiebox bevat alle techniek die daarvoor nodig is. Er is ook papier beschikbaar voorzien van een Edit This Post template, postcards en een banner. De productiebox wordt beheerd door Domein voor Kunstkritiek, wil je ermee aan de slag, neem dan contact op via info@domeinvoorkunstkritiek.nl

Wat Edit This Post kan bewerkstelligen

  • Bezoekers van een kunstevenement verrijken hun belevenis en kijkervaring door samen te schrijven. Edit This Post functioneert daarbij als een interactief (na)gesprek.
  • Het publiek laat zijn stem horen, ter plekke en op dat moment.
  • De reflectie van het publiek geeft feedback voor de kunstenaars, het podium, museum of de organisatie van een festival.
  • De geprojecteerde tekst prikkelt ook publiek dat niet deelneemt. Op die manier doorbreekt Edit This Post het afgebakende karakter van het traditionele nagesprek.

Wat Edit This Post oplevert

  • Een reflectie van het publiek, waarvan het ontstaan door andere aanwezigen gevolgd kan worden.
  • Een online tekst die via digitale kanalen gedistribueerd kan worden.
  • Een vormgeven en geprinte versie die ter plekke en op andere relevante locaties gedistribueerd kan worden.

Zo werkt Edit This Post het beste

  • Er een minimum van zes en een maximum van twaalf deelnemers is.
  • De moderator de deelnemers vóór aanvang ontmoet, en zij elkaar.
  • Er wordt begonnen met een introductie op het gebruik van de tool.
  • Er overeenstemming ontstaat over het doel van het samen schrijven.
  • Er minimaal drie kwartier is voor het schrijven.
  • De deelnemers rond een tafel kunnen zitten en zichtbaar zijn voor andere bezoekers.

Vragen die je als moderator moet stellen

  • Is jouw rol vooral faciliterend en beslist de groep zelf over de wijze van samenwerken en het eindresultaat of ben jij bepalend in de keuze voor inhoud en richting van de tekst?
  • Voorzie je het bestand alleen van korte informatie over het bezochte evenement of probeer je richting te geven door zelf een intro te schrijven, thema’s te noemen of vragen te formuleren?
  • Schrijf je mee? Redigeer je on the spot de teksten of doe je dat een dag later? En redigeer je dan alleen op grammaticale onjuistheden of maak je van de tekst een standaard gestructureerd geheel?

Lees de ervaringen van eerdere moderators en deelnemers.

Organisatorische tips

Om Edit This Post tot een succes te maken is inbedding in het lopende dag- of avondprogramma van de organiserende instelling essentieel. Kom jij zelf van buiten de organisatie, dan zijn goede afspraken een voorwaarde.

Maak ruim op tijd afspraken over:

  • De plaats van Edit This Post in het programma;
  • de planning;
  • de werving van deelnemers en de communicatie over het project;
  • de wijze van aanmelden; moet dat voor aanvang van het evenement of kan het ook tijdens;
  • de benadering van specifieke publieksgroepen;
  • het onderhouden van het contact met bezoekers die zich aanmelden;
  • het beschikbaar stellen van laptops of tablets door de organisatie;
  • de logistiek van het programma: de tijd, de plaatsing van tafel en monitor/beamer;
  • technische en productionele ondersteuning tijdens Edit This Post;
  • financiële zaken.

5. Debat Online

Introductie

Debat Online is een format om digitaal en gestructureerd te debatteren aan de hand van een pleidooi of artikel. Online is het gebruikelijk om reacties te plaatsen onderaan een artikel. Bij het format van Debat Online reageren 'debaters' op specifieke alinea’s in de tekst. Het format bestaat daarom uit een homepage met twee kolommen: rechts het pleidooi of artikel waarover gedebatteerd wordt, links de reactiekolom.

Bij iedere alinea staat een tekstballonnetje. De debaters klikken op dat ballonnetje wanneer ze willen reageren. In de linkerkolom opent dan het reactieformat, waar de debater reageert op de alinea en/of op argumenten die al door een ander zijn achtergelaten. Alleen de reacties lezen kan ook. Het aantal bijdrages verschijnt in de tekstballonnetjes bij de betreffende alinea’s. Scroll je daar met je muis overheen, dan verschijnen de argumenten in de linkerkolom.

Wat Debat Online kan bewerkstelligen

  • Het facilliteren van een open en gestructureerd debat.
  • Het verkrijgen van een geordende verzameling van argumenten en inzichten in een debat rond een specifiek onderwerp.
  • Het samenbrengen van een community rond een specifiek event of onderwerp.
  • Ruimte bieden aan debat dat niet gebonden is aan tijd en plaats, waardoor het verbreding biedt buiten een event/festival/expositie.

Vragen die je moet stellen als je een Debat Online wilt organiseren

  • Vanuit welke vraag wil je het debat starten?
  • Welk pleidooi of tekst past het beste als grondtekst?
  • Wie moet sowieso deelnemen aan het debat en hoe betrek je diegenen?
  • Hoe lang blijft het debat online?
  • Met welke vraag activeer je anderen tot deelname?
  • Wat doe je met de resultaten?

Debat Online werkt het beste als:

  • Het een urgente kwestie betreft;
  • het op de website van de organiserende partij is geïntegreerd;
  • het zich binnen een specifiek tijdskader voltrekt;
  • je specifieke debaters uitnodigt om een voorzet te doen/het voortouw te nemen;
  • je het debat ook offline zichtbaar maakt en context geeft, bijvoorbeeld door flyers, publicatie, aansporingen en embeds.

De tool

Tekst:

Voor Debat Online is allereerst een tekst nodig: een pleidooi, stellingen, een gesprek met twee verschillende kanten. De soort tekst die je kiest heeft invloed op de manier waarop mensen zullen reageren en heeft dus ook invloed op hoe je mensen moet bereiken en aanspreken om deel te nemen.

Format:

Debat Online bestaat uit niet meer dan een homepage. Het is een vrij statisch format dat alle ruimte laat aan de tekst. In de header van de homepage is ruimte voor een plaatje of logo en voor een korte introductie. Daaronder zijn twee kolommen te zien. In de rechterkolom kun je door de hoofdtekst scrollen. Klik je op een spraakballonnetje van een alinea, dan opent in de linker kolom het reactieformulier en eventueel al bijgedragen reacties.

Een bijdrage leveren:

Debaters gaan naar de website en reageren op een alinea of argument uit de hoofdtekst. Na op het ballonnetje bij de alinea waarop je wilt reageren te klikken opent het reactieformulier. Volg de vragen op en typ jouw bijdrage. Reageren op een reactie kan ook, door op >reply< te klikken onder de reactie. Bijdragen zijn van boven naar beneden te lezen. LET OP: Eenmaal ingegeven kun je de bijdrage niet meer veranderen of verwijderen.

6 Podcast

Introductie

Binnen het kader van de kunstkritiek is de podcast een instrument om op een natuurlijke wijze een of meerdere mensen aan het woord te laten. Over een voorstelling, een festival, een kunstwerk of een (beleids)kwestie die speelt. Er staan veel vormen tot je beschikking: geënsceneerde scènes, interviews, gesprekken, een monoloog etc. De belangrijkste factor voor het succes van je werk is een inhoudelijk en logistiek doordacht scenario.

Er zijn twee strategieën die je kunt overwegen bij het maken van een podcast: live opnemen of achteraf samenstellen. Als je ervoor kiest om je podcast live op te nemen kan het handig zijn om een scenario uit te schrijven. Bedenk van te voren goed wat je eventueel voor fragmenten wilt laten horen en zorg dat alles klaar staat op de juiste volgorde. Neem de podcast in zijn geheel op en haal de foutjes eruit in de nabewerking. Als je ervoor kiest om de podcast achteraf samen te stellen kun je losse fragmenten opnemen en in de nabewerking tot een geheel editen. Bedenk wel dat dit veel tijd in beslag neemt.

Vragen om te stellen wanneer je een podcast wilt produceren:

  • Wat wordt de content en welke vorm geef je die content: interview, studiogesprek, debat etc.?;
  • welk materiaal wil je hebben? Studiomateriaal, locatie opnames en/of bestaand materiaal.

Productie van de podcast:

  • Bepaal wie de eindredacteur is en dus het overzicht houdt;
  • schrijf een scenario uit;
  • serzamel audio - in de studio en/of daarbuiten - zoals interviews en gesprekken;
  • neem verbindende teksten/gesprekken op;
  • denk na over een jingle;
  • edit de podcast in de nabewerking;
  • creëer een RSS-feed.

Een podcast werkt het beste als:

  • Er een duidelijke structuur is;
  • er een vaste host is;
  • de lengte in overeenstemming is met de content;
  • er lucht in zit door gebruik van muziekjes, geluiden, pauzes etc.

Technische tips

Apparatuur:

In principe is de smartphone al goed genoeg om fragmenten op te nemen. Bedenk van te voren wel in wat voor soort ruimte je gaat opnemen. Als er veel omgevingsgeluiden zijn, is het sterk aan te raden om een externe microfoon aan te sluiten of professioneler materiaal in te zetten. Hierbij kun je denken aan een Marantz voicerecorder met microfoon. Dit geeft je de mogelijkheid om gerichter stemmen op te nemen en omgevingsgeluid naar de achtergrond te laten verdwijnen.

Bewerken van de podcast:

Er zijn verschillende programma’s om de geluidsopnamen te editen. De meest gebruikte programma’s zijn Adobe Audition, Audacity en Reaper. Is het de eerste keer dat je een podcast gaat editen dan is het advies om Audacity te gebruiken. Dit is een gratis te downloaden open source tool met een zeer eenvoudige interface. Bovendien heeft het een grote gebruikerscommunity wat nuttig is voor ‘troubleshooting’.

Uploaden van je podcast:

De meest gebruikte platformen om podcasts te uploaden zijn iTunes en Soundcloud.